هانه‌و ئاواتیم                                                                                                                                                      

چێقناشا ملمه‌ره‌ که‌ڵکه‌ڵه‌وانه‌ که‌ڕوکاسه‌کێ

به‌ فڵته‌فڵتێو 

 وس! وس!

مه‌شیۆ ویته‌ویت

ئاسنه‌ ژه‌نگنینه‌کێ ئیسه‌ هه‌نشا باو

تریفه‌و مانگه‌شه‌وێ درۆ و ده‌له‌سه‌ن گرذ

"کۆ" مه‌زیۆ هیچ تاریک­ولێڵێوه‌نه‌

ڕۆجیاریچ چاخانێنێ!

هه‌ناکنه‌ی ڕاسی

و

قوته‌قتوو تاوانیا

گۆراڵه‌که‌چه‌ڵێ گۆژمۆ ڤای دژنۆشا‌

 په‌ڕه‌دڵ قێرنام ملشاره

هه‌زار خه‌فه‌تێ بێ­یانێ دڵم لیانیشانه‌

هانه‌و ئاواتیم حه‌یبه‌تیێ چنگێوه‌ واچا وشکا ده‌مش

تا فیسیایش

درکنوو داخ و نۆقسانیه‌کاما

کفریچ نیا شێعره‌ په‌ی ڕا ماڵته‌ی!

ئۆمید حه‌بیبی 12/2/1391

                  به‌ی و نه‌ی!  

په‌شتۆ چێڕێ و چۆڵه‌چراڤۆ په‌یکه‌روو ئازادیه‌وه¹

‌په‌شتۆ وه‌یوڵه‌ پڕپۆڵینه‌کۆ والێنتاینی²

په‌شتۆ میاچه‌ماو ئۆتووبانه‌ ته‌مه‌لوول گێرته‌ درۆزنه‌کا

چا په‌شته‌ نسرمێنه‌ که‌ خواچ، ئاخرش ڤله‌ دڕه‌ینێنه‌ !

چننێ چاره‌کێن چنی قیژه‌و کناچێوێ گڕگێرتێ

هه‌ذه‌ره‌نا و مڵاسم گێرته‌ن

هه‌یان هه‌یان مله‌قوتێ ڤینای دیامانیته‌نا

نیا سوێست!

نامانی چوو په‌ڕیچه‌وه‌

دووره‌نی

دوور

زانانم و مزانووچ

به‌ڵام تاقانه‌ به‌رزی دیارکه‌وته‌

به‌ی و نه‌ی!

ئه‌ره‌نه‌کاسیا و ژووژه‌ڵه‌

په‌یت کیشوو ماڵه‌، چه‌وتیه‌کا

وه‌شه‌ویسمه‌نی

تێکه‌ڵ چنی هه‌وازه‌و باذه‌ باذیوی³ چیای!

والێنتاین : ڕۆ والێنتاین یام عاشقه‌کا ڕۆیوی تایبه‌تا جه‌ فه‌رهه‌نگوو وه‌رنیشتیه‌نه‌ که‌  هه‌ر جه‌ زه‌مانوو ڕۆمی باستانیه‌نه‌ بیه‌ن و تا ئیسه‌ ئامان به‌ڵام ئیسه‌ شاخ و باڵش پنه‌ دریان، جه‌ لاو ئێمه‌یچه‌وه‌ 25 مانگۆ ڕابڕانوو گرذ ساڵێوێ بێوێ و بێ هیچ ویره‌وه‌ که‌رذه‌ی عاشقه‌کێ وه‌یوڵێوه‌ مذا هه‌نترینی

ئۆمید حه‌بیبی 7/2/1391

ڕۆجیاروو دیمه‌نیت                                                  

خه‌یلێو بێ قه‌مچه‌ تاریکسانه‌که‌و خه‌یاڵیمه‌نه‌

پڵۆسنابێمه‌ره‌ یاذت!

ماوێو بێ سه‌رچه‌مه‌و ئاواتیم وشک و برێنگ

ڤاران بڕیوی بێ نان ­ودۆی وه‌ره‌ڕا گێرته‌بێ

وێم و قه‌ڵه‌م

تۆریه‌ی بێنمێ

جه‌ درکنای حه‌زه‌کاما

ڤزه‌ما چنه‌ نه‌ی

نم­وتق!

تا بێ ­وه‌ختێو

وه‌یشوومه‌و ویره‌ هه‌رۆڵامه‌نه‌

ڕۆجیاروو دیمه‌نیت سه‌ره‌ش زنیه‌وه‌

 چڕانێ هاواری!

به‌ڵام

پڕابێ نۆته‌و ژیوایم

ئازیز ئامایت ده‌نگیوی گڕ بێ

و

لوایت تۆشه‌به‌رێوه‌ په‌ژارێ بێ­ ده‌نگێ

• هه ست و سۆز به زوانوو ئه ذای خاسته ر به ر وزیۆ

په‌رس و جواوو ڕۆزنامه و "شرق" ی چه نی پرۆفسۆر کاتلین هۆگی، مامۆساو زوانشناسی زانکۆ باشووروو ئۆسته‌رالیای  

هۆرگێلنه ر: موختار که‌ریمی      

په رسه: فه لسه فه و چننه زوانی چێشه ن و چی ئاننه سه روو زوانوو ئه دای پاگیریۆره ؟             

جواو: ئه شناسای و په یجۆری که رده ی سه روو گردو ئا زوانا که مرۆڤه کا قسێشا په نه که را، بایه خییه فره به رزشا هه ن، پا ماناییه که هه ر زوانییه تاییبه ت مه ندییه وێش هه نێ که مێژوو و داب و نه رێت و ئاستوو زانایی کۆمه ڵگاو ئا مرۆڤا گێرۆ وێ. وه ختییه که زوانییه به هه ر هۆکارییه فۆتیۆ یا بواروو هه رمان په نه که رده ێش که مه و بۆوه، مێژوو داب و نه رێتوو خه زانه و زانایی قه سه په نه که راو ئا کۆمه ڵگایچه فۆتیۆ یا وه رته سک بۆوه. په یجۆری پسپۆڕاو ئی بوارییه سه له منانش که مرۆڤ ته نیا جه ڕاو زوانه که یشه و تاوۆ خه زانه و زاناێش جه نه ویه په ی نه ویه ته ری فاڕۆوه. به ڵام ئه گه ر زه مانییه به ناچار زوانییه ده سه ڵات دارته ر جه زوانه که و وێش به کار بارۆ، ئیتر تواناو فاڕایه ۆ میراتوو زاناییه ده ڵه مه نده که و وێش په ی نه وه کا ته ریش نمه مه نۆ. په ی نموونه ی مزانمێ که جه وه ڵاته ئه فریقاییه کانه زانیاری جه باره و ئا گیواواوه که بایه خوو ده واو ده رمانیشا هه ن، به شیه ن جه زانیاری په ڕ بایه خی پزشکی ئا وه ڵاتا. و خه ڵکه که یچشا نامێ و شێوازوو به کار ئارده ی ئا گیواوا ته نیا به زوانوو وێشا و به واتیلێ(واژێ) تایبه توو وێشا تاوا به روزا و به درێژایی مێژووی هه ر پا زوانا فێرێ بیه نێ. فره و وه ختا هۆره وگێڵنای نامێ ئاجۆره گیواوا و ئا ده واو ده رمانا په ی زوانه کا ته ری پا ئاسانییه نمه کریۆ 

په رسه: بایه خوو فێربییه ی و وانای به زوانوو ئه داێ چێشه ن؟     

جواو: ئا په یجۆرییا که جه بڕیه وه ڵاتێ ئافریقایینه کریاێنێ، سه له منانشا که جه کۆمه ڵگاێ هه ژارێ و وه ڵنه که وتێنه که ڕێژه و خوێنده واری به ته مه نا به تایبه ت ژه نا ئینا واره و، په روه رده به زوانوو ئه دای په ی زاڕۆڵا فره په یوازو و گرینگه ن. جه لایه ته ریچه و وانای به زوانیه ناوچه یی و نه ته وه یی و ناونه ته وه ییچ هه رپاسه گرنگه ن. پیجۆره جه سه رده موو ئارۆینه به شیه فره جه زاڕۆڵاو دنیای په یوازشا به فێر بییه ی یه رێ زوانا هه ن، یه که م زوانوو ئه داێ و دماته ر زوانییه ناوچه یی و ناونه ته وه یی. بێ گمان فێر که رده ی وانه زانستیه کا به فێرکارا جه فێرگه نه، پێسه و ڕیازی مشۆم لانی که م 6 تا 8 ساڵێ جه فێرگه نه به زوانوو ئه داێ بۆ. زوانوو ئه داێچ مشۆ جه لاو پسپۆڕوو شاره زایاو زوانی به زاڕۆڵا فێر کریۆ. تا ئادێچ بتاوا زوانوو ئه دایشا به باشی فێرێ با و جه ڕاو ئی زوانیچه و وانه زانستییه کاتره یچ به باشی بیاوانه و فێرێشا با                                                                                                      

په رسه: پێوه ندی زوانوو ئه دای و شوناش (هویت) و مرۆڤی ئینا جه چێشه نه؟     

جواو: زوانوو تاکی جه یانه و جه کۆمه ڵگانه ئه رمانه ریه بنه ڕه تی شوناس( هویت) و تاکینه‌ (تاکینه. به ڵام چی به ینه نه که سانێ هه نێ که دوه زوانێ یان چننه زوانێنێ و سه روو ئی ئه ساسیچه شوناسییه چن لایینه شا هه ن. فره و ئا که سا که جه باروودۆخیه چن زوانینه په روه ردێ کریا ێنێ، دلێ ئا زوانا و ئا شوناسه جۆراوجۆرانه تووشوو وێگمبییه ی بیه نێ. ئینه به شیه جه وا‌قێعوو ئا دنیاێنه. چی حاڵه ته نه ئیتر تاک ته نیا به زوانوو ئه داو وێش په نه شناس(پێناسه) نمه کریۆ، به ڵکوو چه نی زوانوو ئه داێش به زوانه کاته ریچ که فێرشا بییه ن، مشناسیۆ. به ڵام هیشتای چی باروودۆخیچه نه زوانوو ئه داێش بایه خیه تایبه تی و یه که مش هه ن

                                            .

·     په‌رسه: ده وروو زوانوو ئه داێ جه پێوه ندییه کۆمه ڵایه ته کاو تاکینه تا چه ڕادیه ن؟  

جواو: ئێمه مزانمێ که مرۆڤ په ی ئه نه یاوای جه دنیاو به ری و هه رپاسه په ی هه ست که رده ی به ئاسایشی جه قۆناغێ جۆراجۆرێنه په یوازش به زوانوو ئه داو وێش هه ن. چ جه کۆمه ڵگا گولانه کاو ئه مریکای باکوورینه، یا سامییه کاو نیشته جێ باکووروو وه ڵاته سکاندیناوییه کانه، یا سانه کێ ده شته چۆڵه کاو باشووروو ئه فریقای، یا خۆجه یه کێ ئۆسترالیای یا هه ر یاگیه ته ری، مرۆڤه کا به گردی، به تایبه ت جه عانوو نه وه شییه نه، یان به روسته ی هه ستووسۆزیه نه به یه ک ڕاده په یوازیشا به زوانوو ئه دای هه ن. ڕاده و په یوازی مرۆڤه به ته مه نه کا چی پێوه ندینه به زوانوو ئه دای ئینا سه ر ته ره و. مرۆڤ وه ختوو لاونایه و، ئه هوه ن که رده یه و که سانێ ته ری، قسێ وه شی و به ر وسته ی هه ستووسۆزی، به زوانوو ئه دایش خاسته ر تاوۆ مه به ستوو وێش یاونۆ تا به زوانی دووهه م    

 په‌رسه‌ : یاگێ زوانوو ئه داێ جه عانوو ویرکه رده یه و مرۆڤیه نه ئینا چکۆ؟

جواو: پ.د. ئێکهارد وۆڵف پسپۆڕو زوانه وانی شاروو لایپزیکو ئاڵمانی ماچۆ: ،، جه فێربییه ینه زوان گردچێو نییه ن، به ڵام به بێ زوانی، جه فێربییه ینه گردچێو بێ بایه خه ن،،. ئینه باشته رین جواوه ن په ی ئا په رسێ شمه. گرد تاکێو په ی یاوای به ئامانجه کاش جه ویه روو فێربییه ینه په یوازییه تایبه تش به فێربییه ی و زاڵبییه ی به زوانوو ئه داو وێش هه ن. به بێ ئینه یه توانایی و ژیوای هزروویری( زندگی عقلانی) مرۆڤی تووشوو کێشه ی بۆ. فێربییه ی و په روه رده به زوانوو ئه دای په ی گرد زاڕۆیه سه روو ئی دنیایوه په یوازه ن.                  

په‌رسه‌ : تاکێو که جه زوانوو ئه داو وێش بێ به ش کریان، تووشوو کام کێشه و گیرووگرفتی بۆ جه ژیوای ڕوانه یشه نه و جه گه شه که رده ی که سایه تیشه نه؟ 

                                                          
جواو: که سانێ که نمه تاوا جه زوانوو ئه داو وێشا پێسه و ئامرازوو پێوه ندی جه په روه رده و فێربییه یشانه که ڵک هۆرگێرا، جه دماڕۆنه و دلێ ژیوای ڕوانه یشانه تووشوو کێشه و قه یرانێ فرێ با. په ی نموونه ی ئا جۆره که سا سه رکه وته ی جه فێربییه ینه به هه رمانیه قورسه مزانا و ده رفه تشا په ی به ده س ئارده ی خونده واری و هۆرگیریای جه زانکۆوه کانه وه رته سک بۆوه و دماته ریچ هه رمانێ قورسێ و که م داهاتێشا په نه دریا و ته نانه ت ئێسته یه و هه رمانییه گونجیاێچ به ئه رکیه قورس مه ی وه ره چه ماشا. ئی کێشه تاوۆ جه دماڕۆنه بۆ به نارازی بیه ی جه کۆمه ڵگای و جه بڕیه ویه رێچه نه ئی که سا تووشوو تاوانکاری با

 په‌رسه‌ : زوانوو ئه دای جه وییه روو ده روونشناسینه چه یاگێوه ش هه نه؟ تاکێوه که جه زوانوو ئه داێش بێ به ش بیه ن، په ی نموونه ی جه وییه روو به زه یی(ڕه حم)) و وه شه ویسینه تووشوو چه گیرووگرفتیه بۆ؟  

                                                                                                                

جواو: چی وییه ره نه من تا ئیسه هیچ په یجۆرییه م نه بیه ن و که سیه یچ نمه شناسوو که چی باره وه په یجۆریش که رده بۆ. جواویه م په ی ئی په رسێ نییه ن. به ڵام هه رپاجۆره که وه ڵته ر واتم، مرۆڤ وه ختوو لاونایه و، ئه هوه ن که رده یه و که سانێ ته ری، قسێ وه شی و به ر وسته ی هه ستووسۆزی، به زوانوو ئه دایش خاسته ر تاوۆ مه به ستوو وێش یاونۆ تا به زوانی دووهه م.

نه‌ورۆز ئا ئایره‌ سووره‌نه‌ که‌ پاکیش مسپارۆ به‌ کڵپه‌ ڕۆشنکه‌ره‌که‌یش تا چه‌م په‌ی وینای هه‌ره‌قه‌تینه‌کا لێڤه‌لێڤش تووش نه‌ی

نه‌ورۆز ئا له‌ولاوه‌نه‌ که‌ ده‌یمه‌ده‌ره‌ ته‌رزێ پێکۆ و فێروو ئه‌ره‌نه‌کاسیایا و لا نمازۆره‌ په‌ی مدرای                                                                                                                                                        

نه‌ورۆز ئا شه‌ماڵه‌نه‌ که‌ تازه‌وه‌ بیه‌ی که‌رۆ خه‌ڵات و هه‌واڵده‌روو ئه‌وه‌ژیوایا    

نه‌ورۆز ئه‌وه‌ڕازیای وه‌یڤۆ جوانی، خه‌نه‌ گێرته‌یش و چه‌م ڕه‌شته‌یشا    

نه‌ورۆز زه‌ماوننۆ سه‌رکه‌وته‌ی ڕاسی و چۆپی کێشته‌ی پاکیا

نه‌ورۆز هه‌ر ئا ئاسۆنه‌ که‌ سه‌رکه‌له‌کانه‌ مزیۆ و لافاڤوو ڕۆشناییش شه‌وه‌زه‌نگۆ چڵک و چه‌په‌ڵی دلێ وێشه‌نه‌ نقم که‌رۆ و شارۆشه‌وه       

‌نه‌ورۆز ئه‌وه‌ته‌نگیای گۆراڵه‌ که‌چه‌ڵه‌کا و وێ ئه‌رمانای وه‌نه‌وشه‌ لاره‌مله‌کان وه‌ختارێو که‌ شنه‌شنوو ڤای لاڤنۆشاوه‌ تا نزانی چێره‌وزوه‌ربیه‌ی دا  

نه‌ورۆز زیته‌وه‌ که‌رذه‌ی جوانخاسیه‌کا و ئه‌وه‌سیسیای ناشیرینیه‌کان   

یامکه‌تی گاهه‌ز نه‌ورۆز هۆرته‌قای هه‌رزه‌کاریوی بازه‌ڵه‌ی و سه‌ره‌وه‌ نیای پیره‌ ژه‌نێوێ فێڵ بازێ بۆ             

نه‌ورۆز ئا شاکاره‌نه‌ که‌ باسش ته‌مامیش نمه‌ی                                                                                                                                            

په‌ڕه‌دڵ نه‌ورۆزی پنه‌تا مۆباره‌کباذی ماچوو و ئاوات موازوو ساڵۆ ئێساڵی ساڵێوه‌ په‌ڕ جه‌ وه‌شی بۆ په‌ی گرذیتا                                           

3- ئه‌وه‌گێڵنای به‌شێو جه‌ ویه‌رڏه‌و (چه‌نیه‌تی ژیوای) کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی به‌ زوانێوته‌ر         

 لالۆ مۆمن جه‌ شاکاروو "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ که‌ وات و واچێوا به‌ینوو وێشه‌نه‌ چنی قه‌ڏیمیته‌رین وه‌زۆ نۆدشه‌ی به‌ نامۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"(ئا وه‌زێ هه‌ر پاسه‌ که‌ شاعێر ئیشاره‌ش پنه‌ مڏۆ جه‌ ئاساڤوو سانی لاو هانه‌و سیروانسکیه‌نه‌ بێ که‌ به‌ داخه‌وه‌ بڕیه‌شا و چنی وێش هه‌مارێو ویه‌رڏه‌ش شاراڤه‌!!) باسوو هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکی که‌رۆ جه‌ سه‌ڏ ساڵێ ویه‌رڏێنه‌ و پێسه‌ جامیوی خاسی و خرابی ئا زه‌مانیه‌ مرمانۆ. هۆنیار ئانه‌ ڕاسا ئانه‌یه‌ ماچۆ، گۆتره‌ی به‌رز مه‌که‌رۆوه‌!، گۆتره‌ی شانازی به‌ ویه‌رڏه‌یش مه‌که‌رۆ!، نه‌ته‌رسانه‌ نه‌وه‌شیه‌کاو ئا زه‌مانیه‌ قاو مڏۆ. نزمی ڕاده‌و سه‌واڏی، نه‌ڏاری و بێ­ته‌گبیری و هه‌رپاسه‌ هازدار بیه‌ی شێخ و مه‌ڵڵای به‌ عینوانوو نه‌مادێ ده‌سه‌ڵاتدارێ ئا وه‌ختیه‌ باس که‌رۆ، پاڵوو ئانه‌یچه‌نه‌ چه‌مێو ڤزۆ چه‌نیه‌تی ژیوای خه‌ڵکه‌که‌یچ و به‌ ته‌نزیوی دڵئێشن باسوو قه‌ناعه‌تیشا که‌رۆ!. لالۆ مۆمن به‌ شیویوی دڵگیر په‌رسۆ جه‌ وه‌زۆ گۆماڵێ که‌ تۆ چن ده‌ورانێت به‌ چه‌م دیێنێ : 

په‌رسام پیره‌دار پیری کۆهه‌ن ساڵ

مه‌علووم جه‌ لاته‌ن ئه‌حواڵاتی حاڵ

تۆ چن ده‌ورانت وسه‌ن پشتی سه‌ر

جه‌ چن زه‌مانی تۆ هه‌نت خه‌به‌ر

ئیجا وه‌زۆ گۆماڵێ چ پێسه‌ زامداریوی ده‌س که‌رۆ قسێ که‌رڏه‌ی و جوابوو مۆمنی مڏۆوه‌ و وات و واچه‌که‌ ده‌س پنه‌ که‌رۆ  : 

وه‌زۆ گۆماڵێ داشه‌وه‌ جواب

واتش ئه‌ی مۆمن سۆته‌ی دڵ که‌باب

جه‌ داخی دنیا تۆ نیات خه‌به‌ر

ئانه‌ تۆ دیه‌ن هه‌زار زیاته‌ر

 وه‌زۆ گۆماڵێ ملۆ دلێ بنکڵیشه‌و باسه‌که‌یه‌ره‌ و مه‌یوه‌ قسێ :                                                       

عه‌مری ته‌مامم نیا جه‌ یاڏم

له‌ق­ وپۆم مڕیان ته‌مام به‌رباڏم

چن ده‌وری ناباو و چن زه‌مانم دی

چن ئاوه‌ڏان و چن وێرانم دی

چن حه‌ق چن ناحه‌ق چن ده‌ورانم دی

چن سه‌ڏای زاری مه‌زڵوومانم دی

چننه‌ به‌ڏبه‌خت و چن زه‌لیلم دی

چننه‌ مه‌زڵوومی بێ ­ده‌لیلم دی

چن سه‌روه‌تمه‌ند ساحیب نانم دی

چننه‌ بێ­ ژه‌مه‌ن په‌ریشانم دی

یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                              

چن خان و سه‌رڏار چن ئه‌میرم دی

چن یانه‌وێران چن فه‌قیرم دی

یامکه‌تی :                                                                                                                          

چن زۆڵمی ناحه‌ق جه‌ ئێرانم دی

چن تاج­ وته‌ختی من وێرانم دی

چننه‌ مه‌جلێس و چن دیوانم دی

ناڏر و نه‌سره‌دین، که‌ریم خانم دی

چن لاشه‌ی بێ­ گیان نه‌وجوانم دی

جه‌نگی لهۆن و هه‌ورامانم دی

سه‌رڏاری لهۆن جافرسانم دی

جه‌ سانی زووته‌ر مووسا خانم دی

سکه‌ی جۆراوجۆر چن زه‌مانم دی

بیچوه‌ و سه‌ننه‌ری و نیکله‌ و قرانم دی

چن له‌شکه‌رم دی چی سه‌ره‌ ڕاوه‌

ده‌س­ وپا مڕیا ئاما و گێڵاوه‌

وه‌زۆ گۆماڵێ چێگه‌نه‌ پێسه‌ چه‌مداریوی بێ­ لایه‌نی باسوو ئا به‌سه‌رئامایا که‌رۆ که‌ دیێنێش و گۆتره‌ی پنه‌ش وه‌ش نیا ویه‌رڏه‌یش بێ­مه‌ینه‌ت نیشانه‌ دۆ و باسوو ئاغا و به‌گی و گه‌وره‌ییشا که‌رۆ!! به‌ڵکووم ته‌ک مڏۆ لاو چینه‌کاو واروو کۆمه‌ڵگایه‌وه‌. جه‌ یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ شاعێر پی جۆره‌ باسوو هه‌رماناو ئا زه‌مانوو ژه‌نۆ هه‌ورامانی و ئاڕایێشیش که‌رۆ :   

یا جه‌ ئاوای بۆ یا جه‌ چۆڵه‌وه‌

له‌ته‌رێ ڕێسێ کۆڵ به‌ کۆڵه‌وه‌

یام کۆڵکه‌ یا موو یا په‌ژم و مه‌ره‌ز

ده‌م به‌ گۆرانی و بێ کینه‌ و خه‌ره‌ز

یام :                                                                                                                                 

چه‌مێ ڕه‌ژێنێ و  کوڵه‌ وازێنێ و

تا حه‌ننوو زنجی زڵفێ ئازێنێ

پاییز په‌ی هێزما کۆیێز واچێنێ

به‌ کۆڵ ئارێنێ و وه‌شیچ ساچێنێ

جه‌ که‌می نانێ هیچ نه‌بێشا خۆف

نیمه‌و خۆراکی وه‌نی و مه‌ژگه‌ و تۆف

هیچ باکش نه‌بێ ئاوای بۆ یا جۆڵ

کۆڵش هه‌ر کۆڵ بێ و زاڕۆڵه‌ سه‌رکۆڵ

باسوو هه‌رمانێ خه‌ڵکی به‌ گرڏی پێسه‌ وێنه‌ی ڤزۆش وه‌روو چه‌ما و ماچۆ :          

وه‌ختوو تفه‌ یاوای بنه‌ره‌ ماڵای بێ

ده‌سێو به‌وه‌شی ده‌سێو ناڵه‌ی بێ

تفه‌وه‌ چنیه‌ی گه‌ل و ئه‌وه‌ڵ به‌ر

گه‌ل بێ و ڕه‌شبه‌ڵه‌ک ده‌ره‌ سه‌رانسه‌ر

دڵ پیسی نه‌بێ مه‌گه‌ر به‌ که‌هه‌ڵ

عه‌یب­ وعار نه‌بێ ژه‌ن و پیا تێکه‌ڵ

ئاخ له‌یل­ وله‌یل بێ سێ جار و گێڵای

چه‌پێ و چه‌پڵێ بێ چنی فه‌تاح پاشای

چۆپی­ کێش به‌ قیو ده‌نگ وه‌ش له‌رزانه‌

خاڵۆ ڕێبوار بێ و سیاچه‌مانه‌

ده‌سه‌و جاهێڵا ده‌م به‌ گۆرانی

پاتۆڵ هه‌ڵاوه‌ و چۆخێ و سۆرانی

خنجه‌ری ده‌بان جه‌ وه‌روو شاڵی

بازووش واچینی ڕۆسه‌موو زاڵی

په‌ی قه‌ناعه‌تی و ساڏه‌گی ژیوایشا و هه‌ر پاسه‌ ده‌س ڕه‌نگینیشا ماچۆ :    

گوزه‌رانی ساڏه‌ و وه‌ش ویارێنی

گجیێو حه‌وت وه‌یوێش پنه‌ ئارێنێ

نمه‌ڏیوی تازه‌ چنی یۆی نیم داشتی

چوار ڕوێ وشکه‌ژاو جاریویچ چاشتی

جه‌ شاڏی و شیوه‌ن مه‌جلێس نشینی

جگه‌ره‌ حه‌ر نه‌بێ سه‌بیل کێشێنێ

پۆشاکی به‌ڏه‌ن وه‌سیله‌و یانه‌ی

ئێحتیاجشا نه‌گنێ ده‌سوو بێگانه‌ی

دۆن و شه‌له‌مین ساعبانه‌ی گریێ

نامۆ قه‌ن­ وچه‌ی عه‌سڵه‌ن نه‌بریێ

ته‌جه‌مۆڵات و ته‌شریفات نه‌بێ

زینده‌گی ئاسان گرڏ چێو ساڏه‌ بێ

لالۆ مۆمن په‌ی نشاندای ده‌سه‌ڵاتی بێ­ ئه‌ننازه‌و ده‌سه‌ڵاتداراو ئا زه‌مانیه‌ به‌ شیویوی ژیرانه‌ ماچۆ :   

پوول و نه‌ختینه‌، سه‌روه‌ت و سامان

هیچکه‌سی نه‌بێش غه‌یره‌ز شێخ و خان

یه‌ک و دوو ئاوا په‌ی پووڵ جه‌م که‌رڏه‌ی

ئیجا جۆرش ئه‌ی ئیسقاتوو مه‌رڏه‌ی

‌نه‌ مه‌ڏره‌سه‌ بێ نه‌ وه‌نه‌ی و سه‌واڏ

بێجگه‌م مامۆسای گرڏ که‌س بێسه‌واڏ!

شاعێر جه‌باره‌و فه‌رهه‌نگی ڕه‌سه‌نی هه‌ورامی و ئه‌وه‌ئاسه‌ی زوانی به‌ ده‌سوو وه‌ڵینیاو ئی نیشتگایه‌ ماچۆ:                                                                                                                        

زوانشا قاتی زوانا نه‌بێ

ئێحتیاجشا زوانوو بێگانا نه‌بێ

قه‌وڵی ڕاس و ڕێک زوانشا لووس نه‌بێ

مێلله‌تش پاک بێ بێ­ نامووس نه‌بێ

به‌ڕاسی لالۆ مۆمن جه‌ شاکاروو "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ به‌ ته‌رزیوی ڕئاڵیستی باسوو ویه‌رڏه‌و هه‌ورامانی و هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکه‌که‌ی که‌رۆ و هه‌ر پاسه‌ که‌ وه‌ڵێنه‌ واچیا گۆتره‌ی پنه‌ش وه‌ش نه‌بیه‌ن به‌رزیێوی بێمه‌ک بارۆنه‌ دلێ تان­وپۆ هۆنیه‌کاش و شانازی به‌ ویه‌رڏه‌یش برمانۆ به‌ وه‌رده‌نگی به‌ڵکووم ڕه‌نگا بتاڤی واچی ئێننه‌ ڕێک هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشته‌که‌ش به‌ شێعره‌ واته‌ن که‌ کریۆ په‌ی خه‌ڵک شناسی خه‌ڵکوو هه‌ورامانی که‌ڵکیوی خاسشا چنه‌ هۆرگیریۆ.   

4- زیته‌وه‌ که‌رڏه‌ی بڕێو هه‌رمانه‌ قیزه‌ونه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا :    

حه‌شاش چنه‌ مه‌کریۆ دلێ خه‌ڵکیویه‌نه‌ بڕێو هه‌رمانێ قیزه‌ونێ کریا به‌ باو و گرڏ که‌س ملۆ شۆنیشاره‌! جه‌ ڕواڵه‌تێوه‌نه‌ که‌ ئا هه‌رمانێ گه‌وره‌ته‌رین وه‌رێژ مڏا فه‌رهه‌نگوو ئا وه‌ڵاتیه‌. ئه‌رکوو زانایاو ئا نیشتگایچه‌ ئانه‌نه‌ که‌ خه‌ڵکی لۆمه‌ که‌را و نازا ئا کارا به‌را ڕاوه‌، متاڤی واچی لالۆ مۆمن ئا جاڕشه‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ دان و باسوو ناشیرینی ئا هه‌رماناشه‌ که‌رڏه‌ن. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "هه‌ره‌ که‌وڵه‌"یه‌نه‌ که‌ زه‌ماوننه‌ کریۆ په‌ی هه‌ره‌ که‌وڵه‌ و لالۆ مۆمن ملۆ هیجبی په‌یش لاو کابرای ساحیب ماهه‌ریه‌وه‌، کابرا ڕازی بۆ و شاعێر چا ئاخره‌وه‌ قسه‌کێ درکنۆ و ماچۆ :                                                                                 

عه‌سڵه‌ن ته‌ماعه‌ ناما خیاڵش

تا وێم په‌رسام ئه‌ی شیروه‌ وماڵش؟

واتش کاکه‌ گیان ئاوڕووم مه‌به‌ره‌

جه‌ ماڵه‌شیروه‌ی هیچ به‌حس مه‌که‌ره‌

مه‌زانی شیروه‌ی پیس و حه‌راما

ئه‌ر شیروه‌ی بوه‌روو پیاگه‌ریم کاما؟!

بڕێو پاسه‌ ماچا که‌ شۆنۆ وه‌ڵاوه‌ بیه‌ی نه‌واروو ئا داستانه‌شێعرێ ته‌نانه‌ت فره‌و خه‌ڵکی ئا هه‌رمانه‌ خرابێشا ته‌رکه‌ دا و تخوونش نه‌که‌وتێوه‌. 

هه‌ر پاسه‌ لالۆ مۆمن جه‌ داستانه‌شێعرۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ په‌ی قیزه‌ون که‌رڏه‌ی هه‌رمانۆ حه‌شای بێ په‌ناوپێچ باسیش مارۆنه‌ دلێ شێعرێش و نه‌ته‌رسانه‌ واقێعی تاڵیش درکنۆ و ماچۆ :                             

به‌ڵام داخه‌کێم حه‌شا باوه‌ بێ

ژه‌نی بێ­ عه‌قڵه‌ دائێم ڕاوه‌ بێ!

شاعێر جه‌ زه‌مانێوه‌نه‌ که‌ فره‌و که‌سا جه‌ شێعرێ کلاسیکێ په‌ی به‌ر وسه‌ی خه‌یاڵوو وێشا که‌ڵک هۆرگیرا، باسوو هه‌رمانه‌ قیزه‌ونه‌کاو دلێ کووچه‌ و کۆڵانه‌کا که‌رۆ و شێعره‌ش که‌رڏێنه‌ش به‌ زوانحاڵوو خه‌ڵکی.       

5- باس که‌رڏه‌ی جه‌ ژیری و ده‌سڕه‌نگینی هه‌ورامیه‌کا :                                                                                     

چیویوی ئه‌وه‌نه‌شاریان که‌ خه‌ڵکوو هه‌ورامانی هه‌ر جه‌ کۆنه‌وه‌ به‌ خه‌ڵکیوی سه‌ربه‌وێ و وێپا ئه‌ژناسه‌ کریه‌ینێ و فره‌و ئه‌وه‌جه‌کاو وێشا به‌ ژیری و ده‌سڕه‌نگینی به‌گا ئارڏێنێ و نه‌که‌وتێنێ خه‌ڵکێوته‌ری. هۆکاروو ئا وێپا بیه‌یچه‌ هۆرگێڵۆوه‌ په‌ی ئانه‌یه‌ که‌ هه‌ورامان وه‌ڵاتیوی سه‌خت بیه‌ن و نه‌ هه‌ورامیه‌کا تاڤانشا به‌تایبه‌ت جه‌ زمسانه‌نه‌ ئامه‌شۆ مه‌حاڵێوته‌ری که‌را و نه‌ خه‌ڵکوو یاگێوه‌ته‌رێ کریانشا پنه‌ به‌یا دلێ شاخ و داخه‌که‌و هه‌ورامانی. هه‌ر ئانه‌ بیه‌ن نوونگیوی کاریگه‌ر تا ئێڏێچێ گنانه‌ ویروو وه‌ش که‌رڏه‌ی ئا هه‌وه‌ڕا که‌ گه‌ره‌کێشانێ و تا ڕادیوی فره‌ تاڤانشا هه‌وه‌ڕه‌ پیویسته‌کاشا وێشا وه‌شێ که‌را هه‌ڵبه‌ت به‌یاوه‌ری و ده‌سباری ژیری و ئاوه‌زی پنه‌یاوایشا که‌ ئه‌ر ئا ژیریشا نه‌بیایا ڕه‌نگا پڕزۆ هه‌ورامیچ تا ئیسه‌ قه‌ره‌چۆڵه‌ش نه‌مه‌نه‌یا!. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ به‌ ئامای جۆرێو جه‌ مۆدێڕنیته‌ی قه‌ساله‌ینی خه‌ڵک ده‌سش چا سه‌نعه‌تیه‌ کێشت و ئیسه‌ چانیشا ته‌نیا نامێشا ئه‌گه‌ر مه‌نێبۆوه‌!. به‌باوه‌ڕم مشیۆم ئی نامێچه‌ هۆرگیریا و چه‌نیه‌تی وه‌ش که‌رڏه‌ی هه‌ر یۆیشا جه‌ لاو ئۆساکاشه‌وه‌(تا مه‌نێنێ ژیوایه‌نه‌) واچیۆ و بنویسیۆنه‌ کتێبێو تا گاهه‌ز زه‌مانێو هه‌ورامانیچ چڵه‌کیاره‌ و ئا سه‌نعه‌‌ ده‌سیێشه‌ ده‌س پنه‌ که‌رڏێوه‌ هه‌ڵبه‌ت به‌که‌ڵک گێرته‌ی جه‌ زانستی تازه‌ی!. لالۆ مۆمن یۆ چا شاعێرانه‌ که‌ نامۆ فره‌و ئا هه‌وه‌ڕاشه‌ که‌ هه‌ورامی به‌ ده‌ساو وێش وه‌شێ که‌رڏێنێ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ ئارڏێنێ. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ ماچۆ :     

شانه‌ و له‌ته‌ره‌، چه‌مچه‌ و ته‌شپێڵه‌

وه‌ینه‌ و نانه‌شان، سه‌وه‌ و ترازێڵه‌

من و ته‌ورێزی، سیه‌ و کێشانه‌

که‌وچ و نیمه‌که‌وچ، چاره‌ک پیمانه‌

پووزوانه‌ و کڵاش، پاڵا و خامینه‌

فه‌ره‌جی و نمه‌ڏ، به‌رگنه‌ و په‌ژمینه‌

هه‌ڵاوه‌ و مه‌وجه‌ و چۆخه‌ڕانکی کاڵ

دووکه‌ و دووکه‌که‌، ده‌سکێش و به‌رماڵ

یام یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                                                                                                                             

چه‌مچه‌ جه‌ چۆی بێ، گۆشێ جه‌ هه‌ڕێ

ته‌شبی لکه‌دار په‌ی چاشته‌ ته‌ڕێ

ساچمه‌ و وه‌ره‌ندڵ، حه‌سکه‌ و جانبێزار

هه‌م په‌ی دیفاعی هه‌م ڕاو و شکار

ئه‌نجام :                                                                                                                                   

 هه‌رچن مشیۆم به‌یمێچ پنه‌ که‌ به‌ وه‌ره‌چه‌م گێرته‌ی وه‌رلوای کرژوکۆڵوو زانستوو به‌شه‌ری و هه‌رپاسه‌ فاڕیای جۆروو دیای ئینسانوو ئی سه‌رده‌میه‌ به‌ جه‌هانوو ده‌وروبه‌ریش ئێتر شێعرێ کلاسیکه‌ وه‌روو ئا وه‌ربه‌سا که‌ به‌تایبه‌ت جه‌ ته‌شکه‌نه‌(فۆرم) هه‌نێش و وه‌ره‌ڕاو واته‌ی فره‌و ئاواته‌ به‌رزه‌کا گێرۆ، مه‌لیڤیۆش په‌ی پێسه‌ وه‌ڵێ وه‌شه‌ویسۆ خه‌ڵکی بۆ و یاگێش ده‌ینه‌ش به‌ شێعرێ نه‌وێ، به‌ڵام ئیسه‌ که‌ هه‌ر ده‌سێو جه‌ هۆنیاره‌ ئازیزه‌کا ئا نه‌وع شێعرێ په‌سینا مه‌بۆ یه‌کسه‌ر سه‌روو ڕه‌وتوو وه‌ڵیناوه‌ بلا وه‌ره‌وه‌ و دنیا فانتزیه‌که‌و وه‌ڵینیانه‌ گیر بوه‌را و مشیۆم چه‌مێ دڕاره‌ کۆمه‌ڵگاکه‌یشا. به‌باوه‌ڕیچم کریۆ دلێ شێعرێ کلاسیکێنه‌ بڕێو جه‌ واقێعه‌کا درکنی و پێسه‌ لالۆ مۆمنی واچی :                                                     

زه‌مینوو گه‌نمێن تریاک نه‌شانی

نه‌کا تۆمێو بۆ زددوو ئینسانی

دژمه‌ن بنه‌تۆمی پیست په‌ی بارۆ

تۆ که‌رۆ تۆم­شان برات زه‌ره‌ر بارۆ

و عه‌ینوو سه‌ڏ ساڵێ چیه‌و وه‌ڵی نه‌ڏیه‌ی په‌ی کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی، کۆمه‌ڵگه‌یو که‌ جه‌ دماو مامۆسا مه‌وله‌ویه‌ره‌ هیچش نه‌ڤاڕیابۆ خۆ دالێو مه‌ژگوو بنیاڏمه‌کاش فاڕیان و ڕه‌نگا پێسه‌ وه‌ڵینه‌کاشا نه‌تاڤا مامه‌ڵه‌ چنی ڕۆمانتیسموو دلێ شێعرێ کلاسیکێشا که‌را!!.                                                                    

بێ هیچ شکێوه‌ لالۆ مۆمن نۆدشی یۆ چا شاعێره‌ ئازیزانه‌ که‌ جه‌ دنیاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌نه‌ فره‌و ته‌لبه‌ننه‌کاش قرتنه‌ینێ و به‌شیویوی ژیرانه‌ ڕه‌سمه‌ باوه‌کێش گه‌ره‌شێل که‌رڏێنێ هه‌ڵبه‌ت جه‌ دلێگره‌نه‌. ئاڏ به‌چه‌میوی ڕاس ڤین واقێعه‌کێش دیێنێوه‌، باسش که‌رڏێنێ و نه‌ته‌رسانه‌ ناڕاسیه‌کێش درکنه‌ینێ. به‌پاو هه‌ر ئا فاکتا بیه‌نه‌ که‌ شێعره‌ش وه‌سێنه‌نه‌ دلێ کۆمه‌ڵگای و خه‌ڵک جه‌ هه‌ر چینێو متاڤا په‌یوه‌ننیشا چنی بینا. جه‌ دماینه‌و ئی ورڏه‌باسیه‌نه‌ ئاوات موازوو جه‌ زووته‌رین وه‌خته‌نه‌ شێعره‌کێ لالۆ مۆمنی کریا به‌ کتێب و که‌ڵکی فره‌ته‌رشا جنه‌ هۆرگیریۆ.   

18/11/1390 نۆدشه‌

ورڏه‌باسێو سه‌روو دلێگروو شێعره‌کاو لالۆ "مۆمن نۆدشی"یه‌وه‌

(به‌بنه‌ڕه‌ت گێرته‌ی داستانه‌شێعره‌کاو "هه‌ره‌که‌وڵه‌"،"وه‌زۆ گۆماڵێ"،"مام حاجی"،"فه‌قیری")

ئۆمیدحه‌بیبی  

پۆخته‌و وتاره‌که‌ی :   

چی وتاره‌نه‌ تا وا حه‌ننا لیڤیابۆم په‌ی، حه‌ز پانه‌یمه‌ که‌رڏه‌ن ده‌س بنیه‌و سه‌روو ئا تایبه‌تمه‌ندیا که‌ جه‌ دلێگروو شێعرۆ لالۆ مۆمن نۆدشیه‌نه‌ هه‌نێ و دلێ دنیاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێنه‌ یام هه‌ر مه‌پیڤیا یامکه‌تی ئه‌ر تاک و تووک گنا وه‌روو چه‌ما مه‌کریۆ پێسه‌ ڕه‌وتی شێعری ئێژانه‌وکێشانه‌شا که‌ری. ئیجا پنه‌وازا هه‌رچی بنه‌ڕانه‌ ئیشاره‌ به‌ دوێ خاڵا ده‌و : یۆ ئانه‌ که‌ به‌ داخێوێ گرانه‌وه‌ تا ئیسه‌ هیچ داستانه‌شێعرێوه‌ جه‌ لالۆ مۆمنی نه‌کریه‌ینه‌ به‌ کتێب تا ئا ئازیزێ که‌ شۆنۆ ئی هه‌رمانا هۆرکه‌را فره‌ته‌ر بیاڤانه‌ ڕاده‌و ژیری ئا هۆنیاره‌ وه‌شه‌ویسه‌یه‌، ته‌نیا لالۆ مۆمن به‌ لێریوی هێقمه‌وه‌ فره‌و هۆنیه‌کاش به‌ ده‌نگوو وێش واتێنێنه‌ ده‌نگ هۆرگیرێ (شریته‌) و پا جۆره‌ شێعره‌کێش جه‌ فه‌وتیای و دلێنه‌شیه‌ی گل ده‌ینێوه‌ منیچ په‌ی ئی په‌یجۆریه‌یه‌ که‌ڵکم چا نه‌وارا هۆرگێرته‌ن. خاڵێوه‌ته‌ر ئانێنه‌ که‌ چیه‌ولا هه‌ر یاگێوه‌ باسوو شێعرێ کلاسیکێ ئامانه ‌وه‌ر مه‌به‌ست ئا هۆنیه‌ ده‌بڕگه‌یێ یام ده‌ هێجایێنێ که‌ هه‌ر جه‌ کۆنه‌وه‌ تا ئیسه‌ مه‌نێنێوه‌ په‌یما.                                                                                                                                              

واچه‌بنه‌ڕه‌تیه‌کێ:                                                                                                                  

شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌‌، لالۆ مۆمن، ته‌نز، ڕئاڵیسم، نه‌وه‌شیێ کۆمه‌ڵگای                                       

وه‌ڵینه‌ :                                                                                                                                    

به‌پاو ئا به‌ڵگا که‌ جه‌ ویه‌رڏه‌نه‌ مه‌نێنێوه‌ و که‌وتێنێ ده‌سوو پڕزۆ ئێمه‌، متاڤی واچی به‌ شیویوی ڕێکوپێک شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌ جه‌ قه‌ڕنۆ دووی کۆچیه‌وه‌ ده‌سش پنه‌ کریان و هۆنیارێ په‌ی به‌ر وسه‌ی سۆ و هه‌ستوو ده‌روونیشا چا شێعرێ که‌ڵکشا هۆرگێرته‌ن که‌ هه‌روه‌ره‌نه‌ ئی شێعرێ وه‌سێنه‌نه‌ دلێ کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی، بڕه‌وش پنه‌ دریان و شۆنۆ به‌رزه‌وه‌ بیه‌یش به‌ ده‌سوو سێکۆچکه‌ ئه‌ژناسیاکه‌و بێسارانی، سه‌یدی و مه‌وله‌وی ئیسه‌یچه‌ فره‌و هۆنیاره‌ هه‌ورامیه‌کا نه‌رم ونیانی و شاره‌زایی وێشا پا جۆره‌ شێعرێ که‌را ئامیانوو ئه‌ده‌بیاته‌که‌یشا. مامۆسا "ئه‌یۆب ڕۆسه‌م" ماچۆ به‌ قسۆ بڕێو جه‌ سه‌رچه‌مه‌کا جه‌ قه‌ڕنۆ دووی تا په‌نجی کۆچی هۆنیارێ کوردێ، فرێشا سه‌روو ئایینوو یارسانیه‌وه‌ بیێنێ که‌ کریه‌ینێ به‌ دوێ به‌شێ :   

یه‌که‌م : ڕابه‌رێ و پیرێ یارسانێ   

دووه‌م : شۆنکه‌وتێ ڕابه‌ره‌کاو یارسانی (ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ورامان- به‌رگی یه‌که‌م و به‌رگی دووه‌م- لاپه‌ڕه‌ 506)                                                                                                                                 

یانێو به‌پاو ئا قسێ کریۆ واچی یۆوه‌مین ده‌سپنه‌که‌رێ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێ جه‌ دلێ تان­وپۆ ئایینوو یارسانیه‌نه‌ هۆرسێنێ و ئیسه‌ به‌رهه‌مه‌کێشا جه‌ کتێبه‌ دینیه‌کاشانه‌ پێسه‌ "سه‌رنجام"ی هۆرگیریه‌ینێ. چا هۆنیاره‌ دیاراشا کریۆ ئیشاره‌ پینیشا ده‌ی :                                                          

باڵوولی ماهی، بابا لۆڕه‌ی لۆڕستانی، بابا ڕه‌جه‌ب لۆڕستانی، بابا حاته‌م لۆڕستانی، بابا نجووم لۆڕستانی، بابا سه‌رهه‌نگ ده‌ودانی، بابا قه‌یسه‌ری هه‌ورامی، بابا سرنجی که‌لاتی، بابا گه‌رچکی هه‌ورامی، دایه‌ ته‌ورێزی هه‌ورامی، مۆباره‌ک­شا= شا خۆشینی لۆڕستانی، جه‌لاله‌ خانمی لۆڕستان، بابا تاهێری هه‌مه‌دانی، فاتمه‌ لۆڕه‌ی گۆران و..........(ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ورامان- به‌رگی یه‌که‌م و به‌رگی دووه‌م- لاپه‌ڕه‌ 508)    

دماو ئی شاعێراره‌ که‌ په‌ی مه‌رامه‌ دینیه‌کاشا و پاڵپشتی جه‌ ئایینه‌که‌یشا شێعره‌شا واتێنه‌، هه‌روه‌ره‌نه‌ خه‌ڵکانێوته‌ر که‌وتێنێ شۆنۆ ئاڏیشا و ده‌سشا به‌ شێعر واته‌ی که‌رڏه‌ن هه‌ڵبه‌ت مشیۆم واچیۆ که‌ به‌پاو سه‌رچه‌مه‌کا تا قه‌ڕنۆ په‌نجی کۆچی شێعره‌ ته‌نیا سه‌روو باوه‌ڕه‌ دینیه‌کاوه‌ نریه‌ینه‌ره‌ و چاوه‌خته‌ولا شاعێر جه‌ هۆنیه‌کاشه‌نه‌ دڵداری و چێوانێته‌رێش باس که‌رڏێنێ. (ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ر ئا سه‌رچه‌مه‌و وه‌ڵێ).    

به‌گرڏوو ئا چاڵ و به‌س و قۆرتا که‌ ئامه‌ینێ وه‌ره‌ڕاو کاروانوو شێعرێ کلاسیکێ، ئا کاروانه‌ تا ئێگه‌ یاوان و ئیسه‌یچشه‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ فره‌و هۆنیاره‌ هه‌ورامیه‌کا چا ته‌رز شێعرێ که‌ڵک گێرا که‌ یۆ چانیشا لالۆ مۆمن نۆدشیا که‌ چی وتاره‌نه‌ سه‌روو دلێگروو شێعره‌کاشه‌وه‌ باس که‌روو به‌ڵام به‌ خاسش مزانوو وه‌ڵێنه‌ په‌ی ئه‌ژناسنای فره‌ته‌ریش به‌ وانه‌ری ئازیزی دالێو جه‌ باره‌و ژیوایشه‌ره‌ باس که‌روو.                                     

لالۆ مۆمن کێن؟   

مۆمن بروومه‌ندی کۆڕوو "محه‌مه‌د"ی ساڵۆ 1320ی ڕۆجیاری هام­سات چنی قووله‌و شه‌ڕوو جه‌هانی دووه‌می و چێره‌وزوه‌ر بیه‌ی ده‌سه‌ڵاتوو ڕه‌زا شای جه‌ شاروو نۆدشه‌ینه‌ ئامانه‌نه‌ ژیوای و یه‌که‌م که‌ڕه‌ت چه‌مێش دنیاشا دیه‌ن. لالۆ مۆمن چا سه‌رده‌مه‌ تاڵه‌نه‌ پێسه‌ فره‌و زاڕۆڵه‌ هام­ته‌مه‌نه‌کاش وه‌روو ناچاری و په‌ی یاوای به‌ تیکێو نانێ ئاواره‌و ئی هه‌رد و ئه‌و هه‌ردی بۆ و تاموو کۆله‌مه‌رگی و نه‌ڏاری و خه‌فه‌تی چه‌شۆ. چا بنه‌ڕاو هه‌رزه‌کاریشه‌نه‌ پێسه‌ نۆمسی لاو ئی ئۆسا و ئه‌و ئۆسایه‌وه‌ چۆڵێ هه‌رمانا هۆرکه‌رۆ تا باروو سه‌ختوو ژیوای مازیش عه‌ینوو گۆچانێ نه‌چه‌منۆ!!، فره‌و یاگاو کوردستانی مڏۆ په‌ی، هه‌ر ئا گێڵایه‌ بۆ نوونگه‌و چه‌مه‌وه‌ که‌رڏه‌یش و پێسه‌ دیکارتی فه‌یله‌سووف ماچۆ سه‌فه‌ر لالۆ مۆمنی خاس خاس په‌روه‌رنۆ. دماته‌ر جه‌ شێعره‌کاشه‌نه‌ ئا گێڵایه‌ ڕه‌نگ مڏۆوه‌!. لالۆ مۆمن هه‌ر پاسه‌ که‌ وێش ماچۆ جیاکار چانه‌یه‌ که‌ ناکڵۆکاری ژیوای ورینیش مه‌ڏۆ وانایش تا سه‌ر به‌رۆ و فێرگانه‌ مه‌نۆوه‌ به‌ڵام ئێڏ کۆڵ مه‌ڏۆ و فێروو ئه‌وه‌وانای بۆ،یۆوه‌م که‌ڕه‌ت هۆنیه‌کاو مامۆسا پایه‌به‌رزه‌کا پێسه‌ بێسارانی، سه‌یدی و مه‌وله‌وی موانۆوه‌ و مه‌ژگش شڵێڤیۆ!!. به‌گۆش شل که‌رڏه‌ی به‌ ئا شێعرا هه‌ستی ناسکش گنۆ جموجۆڵ. که‌ گنۆنه‌ ویروو شێعر واته‌ی، دووره‌وه‌ که‌وته‌ی جه‌ خه‌رمانۆ وه‌شه‌ویسی ئه‌ڏه‌ی نازارێش چنی زقم و سه‌رڏاوسۆڵه‌و نه‌ڏاری با به‌ دوێ نوونگێ کاریگه‌رێ که‌ لالۆ مۆمن زۆخاوه‌کاش مجۆره‌ سه‌روو کاقه‌زی و چاگه‌ سراڤنۆشا. چا وه‌خته‌وه‌ تا ئیسه‌ لالۆ مۆمن چننێ داستانه‌شێعرێش واتێنێ که‌ یۆ جه‌ یۆی وه‌شته‌رێنێ و به‌ چه‌میوی ڕ‌ئاڵی نۆقسانیه‌کێش کلکه‌نیشانێ که‌رڏێنێ.‌ هه‌رچن خه‌ڵکه‌که‌ی به‌ نه‌وار ئه‌ژنه‌ڤیێنێ به‌ڵام وه‌روو چوارچۆی ڕئاڵیستیشا فره‌و کۆماڵانه‌ به‌یاگۆ کینایه‌ی به‌کارشا مارا. په‌ی نموونه‌ی فره‌و هه‌ورامیه‌کا وه‌ختارێو چه‌مشا گنۆ نابه‌رامبه‌ریه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا و فه‌رق وسه‌ی گه‌ڏا و ده‌وڵه‌مه‌نی گرڏ هاوار که‌را و ماچا :                      

خه‌ڵکی گرڏ ماچۆ ئافه‌رین شه‌که‌ر                                                      

گه‌ر گه‌ڏا که‌رۆ قسه‌ی فێردۆسی                                                    

خه‌ڵکی پنه‌ش ماچۆ بۆخوا خاس مڕێسی (داستانه‌شێعرۆ "فه‌قیری"     

یۆ چا نویسه‌ره‌ وه‌شه‌ویساو هه‌ورامانیه‌ که‌ ماوێوی فره‌ن به‌ دڵیوی وه‌رهه‌ڵا و لێریوی هێقمه‌وه‌ ده‌سنویسه‌ کۆنه‌ هه‌ورامیه‌کا گلێرێ که‌رۆوه‌، مارۆشاوه‌ سه‌روو شێوه‌ی نویسیاری ئارۆی و که‌رۆشا کتێبێ به‌که‌ڵکێ په‌ی ده‌وڵه‌مه‌نی فره‌ته‌روو ئه‌ده‌بیاتی هه‌ورامی کاکه‌ " حه‌مه‌ڕه‌شید ئه‌مینی" یا. شکێوه‌ش نیه‌نه‌ چنه‌ که‌ کاکه‌ حه‌مه‌ڕه‌شید تا ئیسه‌ تاڤانش هه‌مارێو چا ده‌سنویسه‌ ڕه‌سه‌نا جه‌ فه‌وتیای گل دۆوه‌ و به‌شیوی فره‌ جه‌ ئه‌ده‌بیاتوو مه‌حاڵه‌که‌یما زیننه‌ که‌رۆوه‌. به‌ وه‌شحاڵیه‌وه‌ هاگاذارێ بیه‌یمێوه‌ کاکه‌ حه‌مه‌ڕه‌شید چی باره‌وه‌ و جه‌ تازه‌ته‌رین هه‌رمانه‌شه‌نه‌ داستانه‌ شێعرێڤۆ "خانای قۆبادی" هۆنیاری گه‌وره‌و هه‌ورامانیش به‌ نامۆ " سۆڵتان ئیبراهیم و نۆش ئافه‌رین " ی ئاڕذه‌نه‌وه‌ سه‌روو نویسته‌و ئارۆی و که‌رذه‌نش به‌ کتێب. کاکه‌ حه‌مه‌ڕه‌شید په‌ی ئه‌ژناسنای فره‌ته‌روو کتێبه‌که‌ی به‌ " کۆمه‌کاڵ"ی واته‌نش ئی کتێبه‌ وه‌ڵاكه‌ره‌وه‌و " ئاراس" چاپ دان و (448) په‌لێن، هه‌ر پاسه‌ واته‌نش هه‌رچن فره‌و شێعره‌کاو " خانای قۆبادی" هۆرگێڵنای هۆنیه‌ فارسیه‌کا به‌تایبه‌ت جه‌ "خمسه‌ نیزامی" یا به‌ڵام ئی داستانه‌شێعرێ گرذش جه‌ مه‌ژگوو وێشه‌نه‌ ده‌ینێوه‌ به‌ر.

به‌ ڕسموو به‌ینه‌تی وه‌راوه‌ر پا هه‌نگامه‌ گه‌ورێ که‌ کاکه‌ حه‌مه‌ڕه‌شید ئه‌مینی په‌ی پارێزنای فه‌رهه‌نگی ڕه‌سه‌نیما هۆرگێرتێنه‌، کانگاو دڵیمه‌وه‌ ده‌س وه‌شیش چنه‌ که‌روو و ئاوات موازوو ئا ئازیزه‌ هه‌ر مه‌نۆ په‌یما و ئینه‌ دمایین هه‌رمانێ به‌پیته‌ش نه‌بۆ و جه‌ دماڕۆچه‌نه دیسان‌ چه‌مما به‌ کتێبه‌ به‌که‌ڵکه‌کاش ڕۆشن بۆوه‌.       

  نه‌ذاری نه‌بیه‌ی چێویویا به‌ڵام ئا چێوه‌ زه‌ڕ نیا، ئاڵتوون نیا و چاشتیچ نیه‌نه‌!

  نه‌ذاری تۆز و گه‌رذێوه‌نه‌ منیشۆوه‌ سه‌روو ئا کتێبا که‌ کتێبڤره‌شیێوه‌نه‌

   مه‌نێنێوه‌!

مزگانی: کتێبو نامه‌ نویسته‌ی به‌ زوانی هۆرامی ئاما بازار

وانه‌ره‌ ئازیزه‌کا هاگادار مه‌که‌رمێوه‌ پی زووانه‌ کتێبو "نامه‌ نویسته‌ی به‌ زوانی هۆرامی" مه‌ینه‌ بازار. ئی کتێبه‌ دووه‌مین به‌رویرو نویسه‌ری هۆرامی، هورده‌ست محه‌مه‌دی مسته‌فازاده ‌ین که‌ کتێبخانه‌و هۆرامانی ره‌نگین و‌ ده‌وڵه‌مه‌ند مه‌که‌رووه‌. جیا جه‌ نوسیه‌ی، چاپکه‌رده‌و ئی کتێبه‌یه‌ زه‌حمه‌ت، ته‌لاش و مه‌ینه‌تی فره‌ش شونێوه‌ بیه‌ن. وه‌شبه‌ختانه‌ گردو ئا وه‌ربه‌سانه‌ به‌ لێره‌وی پوڵایین لاشیێ و په‌ی زوان و فه‌رهه‌نگو هۆرامانی لاقورێوه‌ گه‌ورێ هۆرگیریا‌‌. ئی کتێبه‌ هه‌ر پێسه‌و کتێبه‌ وه‌ڵینه‌که‌و ئادێ "زو‌انی هۆرامی و دنیای مودێرن" جه‌ نه‌وعه‌و وێشه‌نه‌ هورکه‌ت یا حادسه‌یوه‌ گه‌وره‌ن جه‌ ره‌وتو ئه‌وه‌ژیوای کێبیه‌یی یا هووییه‌تو فه‌رهه‌نگی هۆرامانی که‌ جه‌ ئا‌یه‌نده‌نه‌ ئێژایی و ئه‌رزشو ئی هه‌رمانێ وێش نیشانه‌ مده‌ونه‌. چیگه‌نه‌ به‌ شێویه‌ خولاسه‌ برێو تایبه‌تمه‌ندیێ ئی به‌رویره‌یه‌ مه‌وزمێ وه‌رو چه‌می:

* 1 – ئی کتێبه‌ داراو شه‌خسییه‌تیوی سه‌ربه‌وێ و وێپای هۆرامین. به‌ داخه‌وه‌ جه‌ تاریخو ئاروینو هۆرامانی تا ئیسه‌ پاسه‌ باو بیه‌ن و به‌ غه‌ڵه‌ت که‌وته‌ن یاگێ که‌ نویسه‌ره‌ هۆرامیه‌کا یا ئه‌سڵان به‌ زوانی هۆرامی نه‌نوسیه‌نشا و یا ئه‌گه‌ر چێوێوشا به‌ هۆرامی نوسیه‌ن فره‌یێ جه‌ چوارچوه‌که‌یش یانی: ته‌شک، عونوان، فهرێست، دلێگیر، وه‌ڵینه‌، دلێنه‌ و ئه‌وته‌ر چێوه‌کاش به‌ غه‌یری هۆرامی بیه‌ن. به‌ڵام ئی کتێبه‌ هه‌ر پێسه‌و ئه‌وته‌ر کتێبه‌که‌و نویسه‌ری به‌ ته‌مام و که‌ماڵ کتێبێوی هۆرامیانه‌نه: عونوانش، دلێگێرش، وه‌ڵینه‌ش و دلێنه‌ش و جه‌ گردی موهمته‌ر روحش!

* 2 – ئه‌ده‌بیاتی هۆرامی هه‌ر چننه‌ جه شێعرێنه‌ ده‌وله‌مه‌نده‌ن به‌ڵام جه‌ ویه‌رو نه‌سر یا تکستینه‌ هاڵیگاش فره‌ن. ئی کتێبه‌ که‌ 183 په‌ل یا سه‌فحێن گردش نه‌سرێوی ئارویانه‌، ره‌وان، دڵگیر و معیاری هۆرامیانه‌ن.

* 3 – نویسه‌رو ئی کتێبه‌یه‌ سه‌عیه‌ش که‌ردێنه‌ بیاوو به‌ زوانێوی معیاری هۆرامی. یانی وێش نه‌بینانوه‌ به‌ له‌هجه‌و مه‌حاڵێوی خاسو هۆرامانی و نه‌سره‌کێش تێکه‌ڵێوه‌نه‌ جه‌ گردو له‌هجه‌کاو زوانی هۆرامی. ئیکاره‌ گه‌وره‌‌ بنه‌ره‌تێوی باشه‌ن په‌ی زوانی معیاری هۆرامی جه‌ ویه‌رو نوسیه‌و نه‌سر یا‌ تکستینه‌. هه‌رپاسه‌ که‌ گردما ده‌سما په‌نه‌ که‌رده‌ن و به‌ ده‌لیلو ئانه‌یه‌ زوانی هۆرامی چننه‌ له‌هجێش هه‌نێ پانه‌یه‌ یاواینمێ مه‌شیوم زوانی معیاری هۆرامی وه‌ش بکه‌رمێ.

* 4 -  ئی کتێبه‌ به‌ په‌یلوایێوی ره‌وانشناسانه‌ نوسیان. ئانه‌ واقعیه‌ته‌ن که‌ وانه‌ر و واچه‌ری هۆرامی زوان تا ئیسه‌ نه‌ کتێبێوی هۆرامیانه‌ش وه‌رده‌سه‌نه‌ بیه‌ن و نه‌ چه‌مێش عاده‌تشا که‌رده‌ن به‌ هۆرامی وه‌نه‌ی. نویسه‌ر به‌ باشی تاوانش قابلیه‌تو زوانی هۆرامی نیشانه‌ بده‌و و به‌ ئارده‌ی نه‌سرێوی ره‌وان و دڵکه‌ش گه‌ره‌کش بیه‌ن بتاونه‌ وانه‌ری هۆرامی زوانی هوربنیه‌و تا‌ عاده‌ت بکه‌رو به‌ هۆرامی وه‌نه‌ی و به‌ هۆرامی نوسیه‌ی. جه‌ واقعێعه‌نه‌ متاومێ بواچمێ ئی کتێبه‌ جیا جه‌ گردو ئا ئه‌رزێشانه‌ که‌ یه‌ک کتێب په‌ی وێش هه‌نێش ویه‌رێوه‌ن په‌ی ئاموزش، فێربیه‌ی و فێرکه‌رده‌و زوانی هۆرامی.

* 5 – گاهه‌س که‌سانێو په‌رسانێ‌ و بواچانێ‌ جه‌ قه‌رنه‌و بیس و یه‌کینه‌ نامه‌ نوسیه‌ی چه‌ زه‌روره‌تێوش هه‌ن؟ نویسه‌رو وێش ئینه‌یه‌ خاس مزانو و ئاگان چا مه‌سه‌لێ به‌ڵام جه‌ داواچه‌نه‌ یو متاو پاسه‌ جواب بده‌ووه که‌‌ دروسه‌ن نامه‌ نویسته‌ی به‌ شێوه‌ی سونه‌تی و قه‌دیمی باوش نه‌مه‌نه‌ وه‌لێکانی ئارو ئیکاره‌ فره‌ وه‌رپانته‌ر و به‌ شێوه‌یه‌ فه‌راوانته‌ر زه‌روره‌تش هه‌ن و‌ نامه‌ نوسیه‌ی بیه‌ن به‌ هه‌رمانه‌و روانه‌و گرد که‌سێوی. ئیمه‌یڵ یا پوستی ئێلکترونیک، په‌لیانه‌ نوسیه‌ی، اس م اس یا په‌یامی کوڵ، ته‌بریک واته‌ی، سه‌ره‌وه‌شی، خولک که‌رده‌ی و فره‌ چێوه‌هایه‌ره‌تینێ که‌ ئارو ته‌ێکه‌ڵو ژیوای هه‌ر ئینسانیویه‌نێ‌. نویسه‌ر به‌ باشی و ئاگاهانه‌ گردو ئی چێواشه‌ ئاردێنێنه‌ دلێ ئی کتێبه‌یه‌. ئه‌گه‌ر یاوگه‌ گه‌شه‌دای و پارێزنای و وه‌روسته‌ی زوانی هۆرامین ئیمه‌یل، په‌یامی کوڵ و په‌لیانه‌ نوسیه‌ی ده‌سپه‌نه‌که‌ریوی فره‌ باشه‌ن. چی راینه‌ ئی کتێبه‌ یاردیده‌رێوی فره‌ گه‌وره‌ن.

* 6 – به‌راسی په‌ی چاپو ئی کتێبه‌یه‌ زه‌حمه‌تی فره کێشیان. ئه‌من‌ پێسه‌و شاهێدێوی که‌ جه‌ نزیکوه‌ هاگادارو ئی هه‌رمانێ بیه‌ن په‌ی تاریخی و هاگاداری وانه‌ره‌ وه‌شه‌ویشه‌کا و هه‌ر ئینسانیوی به‌شه‌ره‌فی مه‌شیو بواچو به‌ داخه‌و جه‌ ئو‌ستانه‌و کوردستان و کرماشانیو ئێرانیه‌نه‌‌ ناسیونالیسته‌ کورده‌کا که جه‌ ئێداره‌و ئێرشادینه‌‌ وه‌رپه‌رسو ئی کاره‌یه‌ بێنێ ناستشا ئی کتێبه‌ موجه‌وز یا ئیجازه‌و چاپی بگیرو و په‌ی فره‌ته‌ر جه‌ یه‌ک ساڵا وه‌رو ئی کاریشانه‌ گێرت و واچێنێ مه‌شیو که‌لێمی زوانو هۆرامی لابشو و بنویسیه‌و له‌هه‌جه‌ یا گویشی هۆرامی!!! هه‌ر پاسه‌ نه‌زه‌ره‌شا ئانه‌ بێ مه‌شیو وه‌ڵینه‌که‌ش سانسور بکه‌ریو. (ئاخر ئینسان نمه‌زوانو چێش بواچو زوانێو که‌ به‌ شایه‌ته‌ی تاریخی و به‌ سه‌ندی په‌سه‌ند کریا سابێقيش میاووه‌ په‌ی‌ چن هه‌زار ساڵا و به‌ نه‌زه‌ره‌و زوانشناسا بنچینه‌و زوانی فارسی و ئه‌وته‌ر زوانه‌ کوردیه‌کان چه‌نی مه‌شیو بواچیوش په‌نه‌ له‌هجه‌ یا گویش؟ ته‌فه‌کورو ناسیونالیسمی کوردی ئه‌گه‌ر هیچ ده‌سکه‌تێوه‌ش نه‌بیه‌بو ئه‌چی ویه‌ره‌نه‌ که‌ ویری وه‌رته‌سکو زوانی یه‌کگرتوی کوردیش _ له‌هجه‌یوه‌ که‌ سابێقه‌ش جه‌ 200 ساڵا زیاته‌ر نیه‌ن_ که‌رده‌ن به چراوه‌و و ‌ عاساو ده‌سوو وێش فره‌ سه‌رکه‌وته‌ بیه‌ن !!!) به‌ڵام به‌ هه‌ر سوره‌ت بێ جه‌ چڵه‌پوپه‌و نائومیدینه‌ ئومید پێوا بی و به‌ ته‌لاشو برێو ئیناسنێ فه‌رهه‌نگ دوسێ و حه‌ق ته‌ڵه‌بێ جه‌ تارانه‌نه‌ ئی هه‌رمانه‌ گه‌ورێ‌ به‌ ئه‌نجام یاوا و ئیجازه‌ش په‌ی گێریا و بێ یه‌ک که‌لیمه‌ فارای، ئی کتێبه‌ سپاریا‌ به‌ ده‌سو چاپی.

* 7 –  ئه‌من مه‌تڵه‌بێوی موفه‌سه‌ڵم سه‌رو ئی کتێبه‌یه‌ و ئه‌وته‌ر کتێبه‌که‌و نویسه‌ری، جه‌باره‌و نه‌قشو ئی کتێبانه‌ جه‌ ره‌وتو ئه‌وه‌ژیوای زوان ، فه‌رهه‌نگ و کێبیه‌یی یا هووییه‌تی سه‌ربه‌وێ هۆرامانی، نوسیه‌ن. قه‌رار پاسه‌ بێ به‌ عونوانو وه‌ڵێنه‌و کتێبه‌که‌ی چاپ بو که‌ به‌ ده‌لایێلێو ئا کاره‌ سه‌رش نه‌گێرت به‌ڵام ئایه‌نده‌یوی نزیکه‌نه‌ ئا مه‌تڵه‌به‌یه‌ وڵاو مه‌که‌رووه‌.

شناسنامه‌و کتێبه‌که‌ی:

نامه‌ نویسته‌ی به‌ زوانی هۆرامی

نویسه‌ر: محه‌مه‌د مسته‌فازاده‌

تاران. وڵاوکه‌ره‌وه‌و: بلخ ی

قیمه‌ت: 3500تمه‌نێ

11  ئازه‌رو 1390 ڕوجیاری، 3 دسامبرو 2011 میلادی

         داریوش ره‌حمانی. مه‌ریوان